👁 4
Eser Detayı
VİCDAN AYNASI SETİ
VİCDAN AYNASI SETİ
VİCDAN AYNASI SETİ – 7 KİTAP – 2499 SAYFA
Yürek Ülkesi, Ademlikten Adamlığa, İnsan İnsana Emanettir, Galiba Yanlış Anladık 1. Cilt, Galiba Yanlış Anladık 2. Cilt, Hz. Havva’dan Günümüze Kadın 1. Cilt ve Hz. Havva’dan Günümüze Kadın 2. Cilt’ten oluşan bu set, aynı masanın üzerine bırakılmış yedi ayrı kitap değil; insanın kalbi, aklı, inancı, merhameti, aile anlayışı, kadın tasavvuru, hukuk duygusu ve emanet bilinci etrafında kurulan büyük bir iç muhasebe külliyatıdır. Bu setin her kitabı kendi başına okunabilir; fakat bu yedi eser bir araya geldiğinde, okurun önüne yalnızca bilgi, yorum ya da düşünce parçaları koymaz, tam tersine bir insanın iç dünyasından başlayıp toplumun vicdanına, oradan din yorumuna, aile hukukuna, kadın meselesine ve nihayet medeniyet iddiasına kadar uzanan geniş bir sorgulama alanı açar.
Bu yüzden Vicdan Aynası Seti, okunup geçilecek bir seri değil; insanın kendi iç sesiyle yüzleşmesini, yaşadığı çağın neresinde durduğunu tartmasını ve inandığını söylediği değerlerin hayatında gerçekten hangi ağırlığa sahip olduğunu yeniden düşünmesini isteyen büyük bir aynadır.
Bu setin asıl büyüklüğü, birbirinden farklı görünen konuları tek bir büyük omurgada birleştirebilmesindedir. İlk bakışta bir kitap kalp ve anlam üzerine, bir diğeri insanın ahlâkî yürüyüşü üzerine, bir diğeri emanet bilinci üzerine, iki kitap din adına yanlış anladıklarımız üzerine, iki kitap da kadın ve aile hukuku üzerine kurulmuş gibi görünür. Fakat derine inildiğinde görülür ki bu eserlerin hepsi, aynı büyük kırılmanın farklı yüzlerine bakmaktadır:
İnsan, hakikati bilse de neden ona göre yaşamaz; ibadet etse de neden merhameti çoğaltmaz; kutsalı diline taşısa da neden adaleti hayatına taşıyamaz; kadının hakkını ilahî hitap koruduğu halde toplum neden onu kolayca örseler; insan niçin başkasına emanet olduğunu bildiği halde yine de bu kadar kolay kayıtsızlaşır?
İşte bu setin her kitabı, bu büyük sorunun bir başka cephesini açar. Böylece okur, bir eserde kalp işçiliğini, bir diğerinde kendini doğurma meselesini, başka birinde emanet duygusunu, diğerlerinde ibadetin hayat üretip üretmediğini ve kadına dair bozulan yorumların nasıl bütün bir din dilini yaraladığını görür; sonunda da, bütün bu meselelerin tek tek değil, aynı büyük ahlâkî çözülmenin parçaları olduğunu fark eder.
Yürek Ülkesi, bu büyük setin kalbin kapısını açan ilk eşik gibidir. Çünkü burada mesele yalnızca düşünmek değil; düşüncenin yeniden kalbe dönmesi, insanın algı kapılarını temizlemesi, satırların arasındaki beyazlığı okuyabilmesi ve kendi iç ülkesini yeniden inşa etmesidir. Bu kitap, çağın hızını, gösterisini, yüzeysel görünürlüğünü, düşünmeden tepki vermeyi alışkanlık haline getiren yapısını ve insanı kendisine yabancılaştıran büyük gürültüyü teşhis ederken, aynı zamanda okura şu sarsıcı hakikati de fısıldar: İnsan bazen dış dünyada kaybolmadan önce kendi iç dünyasında dağılır. “Faili meçhul kötülükler” ifadesi bu yüzden yalnızca toplumsal bir teşhis değildir; aynı zamanda her insanın kendi payını görünmez kılarak yaşadığı ahlâkî dağınıklığın da adıdır.
Yürek Ülkesi, okura başkasını yargılamadan önce kendisine uğramayı, dünyanın karanlığını konuşmadan önce kendi kalbindeki sönmeleri fark etmeyi ve büyük laflar etmeden önce kendi iç ülkesinin sınırlarını yeniden kurmayı teklif eder. Bu bakımdan eser, düşünce üreten değil yalnızca, düşünceyi yeniden ahlâkî bir sorumluluğa bağlayan son derece güçlü bir başlangıç kitabıdır. Bu seti eline alan bir okur, ilk olarak burada, kendi içinde yıkılmış olan şeyin adını duymaya başlar.
Ademlikten Adamlığa, bu iç sesi daha sert, daha hesap sorucu ve daha varoluşsal bir çizgiye taşır. Burada artık mesele yalnızca kalbin sesini duymak değil; insan doğmak ile adam olmak arasındaki o ağır farkı idrak etmektir. Kitabın başlıklarına sinen kalp işçiliği, haz ve hız çağı, kalbin fetvası, sevmeyi bilmiyoruz, kendini tutabilmek gibi ifadeler, insanın çağdaş dünyada asıl kaybının bilgi eksikliği değil, iç derinlik kaybı olduğunu gösterir. Yazar burada okuru, taklit eden, beğenilmek için yaşayan, kendi köklerinden utanan, dikkat çekmeyi şahsiyet sanan ve kalbini arzularının piyasa yerine dönüştüren modern insan tipinin tam karşısına diker. Böylece mesele yalnızca teorik bir ahlâk tartışması olmaktan çıkar; okur kendisini, kendi aceleciliğini, kendi hazzını, kendi görünür olma arzusunu, kendi iç yoksulluğunu görmek zorunda kalır.
Ademlikten Adamlığa, işte bu yüzden rahatlatıcı bir kitap değildir; insanı kendi iç zafiyetleriyle baş başa bırakan, onda taşıdığı fıtrat cevherini yeniden hatırlatmaya çalışan ve kalbin işçiliğini yapmayanın ne kadar bilgi sahibi olursa olsun ahlâken olgunlaşamayacağını gösteren büyük bir iç disiplin metnidir. Bu set içinde onun yeri son derece belirgindir; çünkü kendisini doğrultamayan insanın ne aileyi, ne toplumu, ne dini yorumu, ne de adalet talebini sağlıklı biçimde taşıyamayacağını en açık biçimde o hatırlatır.
İnsan İnsana Emanettir, bu setin en doğrudan ahlâk omurgasını kuran kitaptır. Çünkü burada mesele yalnızca insanın kendi iç dünyası değildir; o iç dünyanın başkasına nasıl değdiği, hangi hayatlara omuz verdiği, hangi yükleri görmezden geldiği, hangi imkânları sorumluluğa dönüştürebildiği ve hangi emaneti taşıyabildiğidir. Bu eser, insanın elindeki her imkânın bir imtihan olduğunu, başkasının hayatına değmenin ahlâkî bir görev taşıdığını, yalnızca konuşarak değil, dokunarak, omuz vererek, yük alarak, insanı insana emanet bilerek yaşamak gerektiğini ısrarla tekrarlar. Burada “önce insan” sözü bir slogan gibi durmaz; doğrudan doğruya hayatın merkezini tayin eden bir ilke hâline gelir. Bir burs, bir valiz, bir dokunuş, bir kapı aralama, bir başı okşama, bir yükü azaltma, bir hayatı fark etme… Bunların her biri bu kitapta büyük cümlelerden daha kıymetli bir ahlâk alanına dönüşür.
Çünkü İnsan İnsana Emanettir, insanı büyük teorilerle değil, başkasına karşı taşıdığı pratik sorumlulukla tartar. Bu nedenle bu kitap, vicdanı duygusallığa indirgemez; onu ahlâkî yük, emanet bilinci ve davranış meselesi hâline getirir. Setin omurgasında bu kadar belirleyici oluşu da buradan gelir; çünkü kalbini düzelten ama başkasına yük olmayan insan eksiktir, inandığını söyleyen ama insana emanetten bakmayan insan ise zaten daha baştan büyük bir hakikati ıskalamıştır.
Galiba Yanlış Anladık 1. ve 2. ciltler, bu yedi kitaplık yapının belki de en sarsıcı halkasıdır; çünkü burada artık okur sadece kendi hayatına değil, din adına kurduğu dilin doğruluğuna da bakmak zorunda kalır. Bu iki kitapta temel mesele, inançsızlık yahut kutsala yabancılaşma değildir; asıl mesele, inandığını söyleyen ama inancın ruhunu kaybetmiş, ritüeli çoğaltırken merhameti eksiltmiş, sureti yüceltirken sîreti çürütmüş bir dindarlık biçimidir. “İbadetlerimiz kime hayat veriyor?”, “Hayata kıldırılan namaz”, “Beş yıldızlı dindarlığımız”, “Müslümanlık kaliteye mecbur olmaktır” gibi başlıklar, bu iki cildin nasıl bir derdi taşıdığını açıkça gösterir.
Burada kitap, namazın, orucun, kurbanın, tesettürün, haram-helâl dilinin ve nice dinî ifadenin hayat üretmeyen, adalet doğurmayan, yoksulu korumayan, komşuyu gözetmeyen, aileyi onarmayan ve insanı insana yaklaştırmayan bir forma büründüğünde nasıl içinin boşaldığını gösterir. Yani mesele ibadet etmek değil yalnızca; ibadetin insanı neye dönüştürdüğüdür. Eğer bir din dili, yetimi korumuyor, borçlunun yükünü hafifletmiyor, yoksulu aşağılamıyor, adaleti büyütmüyorsa, orada bir yanlış anlaşılma vardır. Bu yüzden bu iki kitap, okura çok ağır ama kaçınılmaz bir soru bırakır:
Biz dini inkâr ederek mi kaybettik, yoksa onu hayattan eksilterek mi?
Setin tamamı düşünüldüğünde bu soru merkezi bir öneme sahiptir; çünkü iç diriliş de, emanet de, kadın meselesi de, aile hukuku da ancak din dili yeniden hayat veren bir mecraya kavuştuğunda sahici biçimde konuşulabilir.
Hz. Havva’dan Günümüze Kadın 1. ve 2. ciltler, bu setin adalet terazisini kadın meselesi üzerinden en açık ve en ciddi biçimde tarttığı büyük düşünce alanıdır. Burada yazar, kadını yalnızca bir toplumsal figür, yalnızca aile içinde bir rol, yalnızca hukukî bir mesele ya da yalnızca modern tartışmaların merkezindeki bir başlık olarak ele almaz; bilakis yaratılıştan başlayarak kadının tarih boyunca geçirdiği serüveni, Kur’an’ın onun hakkında getirdiği hükümleri, geleneksel yorumların ürettiği daraltmaları ve başka hukuk sistemlerinden İslam düşüncesine sızmış tortuları birlikte masaya yatırır. Birinci cilt, yaratılış, tarihte kadın, Kur’an ve kadın, aile, evlilik ve Yunan–Roma hukukunda kadın başlıklarıyla, meselenin ne kadar köklü olduğunu gösterir. İkinci cilt ise boşanma, kadının boşanma hakkı, çok eşlilik, zina, tövbe, kürtaj, hayız, mescide giriş, miras, kadınları dövme meselesi, tanıklık ve örtünme gibi en hassas alanlarda din diye sunulan kabulleri tekrar tartar. Bu iki cildi bu kadar önemli kılan şey, kadını savunmacı ve sloganvari bir dille değil, doğrudan vahyin adaleti, hukukî ehliyet, irade, taraf olma, insan onuru ve yorumun sınırları üzerinden konuşmasıdır.
Böylece okur, kadına dair pek çok yargının aslında Kur’an’ın doğrudan hükmü olmadığını, tarih boyunca mezhep doktrinlerine, kültürel yapıya ve yabancı hukuk etkilerine karışmış yorum katmanları tarafından üretildiğini fark eder. Bu fark ediş, yalnızca kadın meselesini değil, din adına konuşmanın ciddiyetini de yeniden düşünmeye zorlar. Çünkü kadına dair bozuk her yorum, yalnızca kadını değil; aileyi, hukuku, din dilini ve medeniyet iddiasını da yaralar. Setin tamamı içinde bu iki cildin varlığı bu yüzden vazgeçilmezdir; çünkü vicdan dediğimiz şey, yalnızca yoksula üzülmek ya da iç âleme dönmek değil, aynı zamanda kadına dair adalet terazisinin bozulduğu yerde ses çıkarabilmektir.
Vicdan Aynası Seti’ni büyük yapan asıl şey, bütün bu farklı başlıkların tek bir omurgada buluşmasıdır. Yürek Ülkesi insana kendi iç ülkesini gösterir. Ademlikten Adamlığa, o ülkenin neden harap olduğunu ve insanın hangi putlarla yaşadığını açığa çıkarır. İnsan İnsana Emanettir, kalbi düzelmiş insanın başkasına karşı nasıl sorumlu yaşaması gerektiğini söyler. Galiba Yanlış Anladık, din adına kurulan dilin neden hayat üretmediğini, ibadetin neden bazen ahlâksız bir konfora dönüşebildiğini gösterir. Hz. Havva’dan Günümüze Kadın ise bütün bu büyük krizlerin kadın meselesinde nasıl somutlaştığını, aile hukukuna nasıl sızdığını ve vahye rağmen nasıl bir adaletsizlik üretilebildiğini açığa çıkarır. Böylece set, farklı konuları işliyor gibi görünse de aslında aynı büyük sorunun etrafında döner:
İnsan neden bildiği hâlde yaşamaz, inandığı hâlde dönüştürmez, sevdiği hâlde korumaz, konuştuğu hâlde adalet üretmez?
Bu yüzden bu set, herhangi bir fikir seti değil; bir insanın kendisini, inancını, aile anlayışını, merhametini ve adalet duygusunu bir bütün olarak yeniden kurabilmesi için önüne açılmış büyük bir düşünce yolu gibidir.
Bu seti satın almayı düşünen biri için asıl mesele, yedi kitap sahibi olmak değildir; asıl mesele, dağılmış bir düşünce dünyasını yeniden toparlayacak, içi boşalmış kavramları yeniden yerli yerine oturtacak, ibadeti hayata bağlayacak, kadın meselesini sloganlardan çıkarıp adalet zeminine taşıyacak, kalbi yeniden aklın ve merhametin merkezi hâline getirecek bir külliyata sahip olmaktır. Çünkü bu set, okuyucusunu sadece bilgilendirmez; onu zaman zaman rahatsız eder, zaman zaman utandırır, zaman zaman susturur, zaman zaman kendi sessizliğiyle yüzleştirir. Büyük cümleler kuran ama küçük merhametlerde sınıfta kalan insan tipini parçalar. İmanı dilinde taşıyıp davranışına indiremeyen dindarlığı sorgular. Kadına dair ezberleri yıkar. Kalbi ihmâl eden bilgi anlayışını ifşa eder. Ve en önemlisi, okura sürekli aynı şeyi hatırlatır:
Vicdan, yalnızca hissedilen bir şey değil; taşınması gereken bir sorumluluktur.
İşte bu yüzden Vicdan Aynası Seti, bir kez okunup kaldırılacak bir ürün değil; dönüp dönüp yeniden açılacak, hayatın farklı evrelerinde başka bir cümlesi daha derine işleyecek, insanın iç yargıcını diri tutacak bir külliyattır.
Sonuç olarak Vicdan Aynası Seti, insanın iç dünyasından toplumsal çürümeye, ibadetin ruhundan aile hukukuna, kadın meselesinden emanet bilincine, anlam krizinden çağın gürültüsüne kadar uzanan son derece geniş ve derin bir alanda, okurunu kendisiyle, çağıyla ve inandığını söylediği değerlerle yüzleştiren büyük bir külliyattır. Bu yedi kitap bir araya geldiğinde, okurun eline yalnızca bilgi, yorum ya da eleştiri geçmez; onun göğsünde ağır bir sızı, zihninde büyük bir muhasebe, kalbinde yeniden dirilmeyi bekleyen bir alan ve ruhunda şu kaçınılmaz soru kalır:
Ben gerçekten yaşadığım çağın neresindeyim ve bana emanet edilen hakikatin hakkını ne kadar verebildim?
Yürek Ülkesi, Ademlikten Adamlığa, İnsan İnsana Emanettir, Galiba Yanlış Anladık 1. Cilt, Galiba Yanlış Anladık 2. Cilt, Hz. Havva’dan Günümüze Kadın 1. Cilt ve Hz. Havva’dan Günümüze Kadın 2. Cilt’ten oluşan bu set, aynı masanın üzerine bırakılmış yedi ayrı kitap değil; insanın kalbi, aklı, inancı, merhameti, aile anlayışı, kadın tasavvuru, hukuk duygusu ve emanet bilinci etrafında kurulan büyük bir iç muhasebe külliyatıdır. Bu setin her kitabı kendi başına okunabilir; fakat bu yedi eser bir araya geldiğinde, okurun önüne yalnızca bilgi, yorum ya da düşünce parçaları koymaz, tam tersine bir insanın iç dünyasından başlayıp toplumun vicdanına, oradan din yorumuna, aile hukukuna, kadın meselesine ve nihayet medeniyet iddiasına kadar uzanan geniş bir sorgulama alanı açar.
Bu yüzden Vicdan Aynası Seti, okunup geçilecek bir seri değil; insanın kendi iç sesiyle yüzleşmesini, yaşadığı çağın neresinde durduğunu tartmasını ve inandığını söylediği değerlerin hayatında gerçekten hangi ağırlığa sahip olduğunu yeniden düşünmesini isteyen büyük bir aynadır.
Bu setin asıl büyüklüğü, birbirinden farklı görünen konuları tek bir büyük omurgada birleştirebilmesindedir. İlk bakışta bir kitap kalp ve anlam üzerine, bir diğeri insanın ahlâkî yürüyüşü üzerine, bir diğeri emanet bilinci üzerine, iki kitap din adına yanlış anladıklarımız üzerine, iki kitap da kadın ve aile hukuku üzerine kurulmuş gibi görünür. Fakat derine inildiğinde görülür ki bu eserlerin hepsi, aynı büyük kırılmanın farklı yüzlerine bakmaktadır:
İnsan, hakikati bilse de neden ona göre yaşamaz; ibadet etse de neden merhameti çoğaltmaz; kutsalı diline taşısa da neden adaleti hayatına taşıyamaz; kadının hakkını ilahî hitap koruduğu halde toplum neden onu kolayca örseler; insan niçin başkasına emanet olduğunu bildiği halde yine de bu kadar kolay kayıtsızlaşır?
İşte bu setin her kitabı, bu büyük sorunun bir başka cephesini açar. Böylece okur, bir eserde kalp işçiliğini, bir diğerinde kendini doğurma meselesini, başka birinde emanet duygusunu, diğerlerinde ibadetin hayat üretip üretmediğini ve kadına dair bozulan yorumların nasıl bütün bir din dilini yaraladığını görür; sonunda da, bütün bu meselelerin tek tek değil, aynı büyük ahlâkî çözülmenin parçaları olduğunu fark eder.
Yürek Ülkesi, bu büyük setin kalbin kapısını açan ilk eşik gibidir. Çünkü burada mesele yalnızca düşünmek değil; düşüncenin yeniden kalbe dönmesi, insanın algı kapılarını temizlemesi, satırların arasındaki beyazlığı okuyabilmesi ve kendi iç ülkesini yeniden inşa etmesidir. Bu kitap, çağın hızını, gösterisini, yüzeysel görünürlüğünü, düşünmeden tepki vermeyi alışkanlık haline getiren yapısını ve insanı kendisine yabancılaştıran büyük gürültüyü teşhis ederken, aynı zamanda okura şu sarsıcı hakikati de fısıldar: İnsan bazen dış dünyada kaybolmadan önce kendi iç dünyasında dağılır. “Faili meçhul kötülükler” ifadesi bu yüzden yalnızca toplumsal bir teşhis değildir; aynı zamanda her insanın kendi payını görünmez kılarak yaşadığı ahlâkî dağınıklığın da adıdır.
Yürek Ülkesi, okura başkasını yargılamadan önce kendisine uğramayı, dünyanın karanlığını konuşmadan önce kendi kalbindeki sönmeleri fark etmeyi ve büyük laflar etmeden önce kendi iç ülkesinin sınırlarını yeniden kurmayı teklif eder. Bu bakımdan eser, düşünce üreten değil yalnızca, düşünceyi yeniden ahlâkî bir sorumluluğa bağlayan son derece güçlü bir başlangıç kitabıdır. Bu seti eline alan bir okur, ilk olarak burada, kendi içinde yıkılmış olan şeyin adını duymaya başlar.
Ademlikten Adamlığa, bu iç sesi daha sert, daha hesap sorucu ve daha varoluşsal bir çizgiye taşır. Burada artık mesele yalnızca kalbin sesini duymak değil; insan doğmak ile adam olmak arasındaki o ağır farkı idrak etmektir. Kitabın başlıklarına sinen kalp işçiliği, haz ve hız çağı, kalbin fetvası, sevmeyi bilmiyoruz, kendini tutabilmek gibi ifadeler, insanın çağdaş dünyada asıl kaybının bilgi eksikliği değil, iç derinlik kaybı olduğunu gösterir. Yazar burada okuru, taklit eden, beğenilmek için yaşayan, kendi köklerinden utanan, dikkat çekmeyi şahsiyet sanan ve kalbini arzularının piyasa yerine dönüştüren modern insan tipinin tam karşısına diker. Böylece mesele yalnızca teorik bir ahlâk tartışması olmaktan çıkar; okur kendisini, kendi aceleciliğini, kendi hazzını, kendi görünür olma arzusunu, kendi iç yoksulluğunu görmek zorunda kalır.
Ademlikten Adamlığa, işte bu yüzden rahatlatıcı bir kitap değildir; insanı kendi iç zafiyetleriyle baş başa bırakan, onda taşıdığı fıtrat cevherini yeniden hatırlatmaya çalışan ve kalbin işçiliğini yapmayanın ne kadar bilgi sahibi olursa olsun ahlâken olgunlaşamayacağını gösteren büyük bir iç disiplin metnidir. Bu set içinde onun yeri son derece belirgindir; çünkü kendisini doğrultamayan insanın ne aileyi, ne toplumu, ne dini yorumu, ne de adalet talebini sağlıklı biçimde taşıyamayacağını en açık biçimde o hatırlatır.
İnsan İnsana Emanettir, bu setin en doğrudan ahlâk omurgasını kuran kitaptır. Çünkü burada mesele yalnızca insanın kendi iç dünyası değildir; o iç dünyanın başkasına nasıl değdiği, hangi hayatlara omuz verdiği, hangi yükleri görmezden geldiği, hangi imkânları sorumluluğa dönüştürebildiği ve hangi emaneti taşıyabildiğidir. Bu eser, insanın elindeki her imkânın bir imtihan olduğunu, başkasının hayatına değmenin ahlâkî bir görev taşıdığını, yalnızca konuşarak değil, dokunarak, omuz vererek, yük alarak, insanı insana emanet bilerek yaşamak gerektiğini ısrarla tekrarlar. Burada “önce insan” sözü bir slogan gibi durmaz; doğrudan doğruya hayatın merkezini tayin eden bir ilke hâline gelir. Bir burs, bir valiz, bir dokunuş, bir kapı aralama, bir başı okşama, bir yükü azaltma, bir hayatı fark etme… Bunların her biri bu kitapta büyük cümlelerden daha kıymetli bir ahlâk alanına dönüşür.
Çünkü İnsan İnsana Emanettir, insanı büyük teorilerle değil, başkasına karşı taşıdığı pratik sorumlulukla tartar. Bu nedenle bu kitap, vicdanı duygusallığa indirgemez; onu ahlâkî yük, emanet bilinci ve davranış meselesi hâline getirir. Setin omurgasında bu kadar belirleyici oluşu da buradan gelir; çünkü kalbini düzelten ama başkasına yük olmayan insan eksiktir, inandığını söyleyen ama insana emanetten bakmayan insan ise zaten daha baştan büyük bir hakikati ıskalamıştır.
Galiba Yanlış Anladık 1. ve 2. ciltler, bu yedi kitaplık yapının belki de en sarsıcı halkasıdır; çünkü burada artık okur sadece kendi hayatına değil, din adına kurduğu dilin doğruluğuna da bakmak zorunda kalır. Bu iki kitapta temel mesele, inançsızlık yahut kutsala yabancılaşma değildir; asıl mesele, inandığını söyleyen ama inancın ruhunu kaybetmiş, ritüeli çoğaltırken merhameti eksiltmiş, sureti yüceltirken sîreti çürütmüş bir dindarlık biçimidir. “İbadetlerimiz kime hayat veriyor?”, “Hayata kıldırılan namaz”, “Beş yıldızlı dindarlığımız”, “Müslümanlık kaliteye mecbur olmaktır” gibi başlıklar, bu iki cildin nasıl bir derdi taşıdığını açıkça gösterir.
Burada kitap, namazın, orucun, kurbanın, tesettürün, haram-helâl dilinin ve nice dinî ifadenin hayat üretmeyen, adalet doğurmayan, yoksulu korumayan, komşuyu gözetmeyen, aileyi onarmayan ve insanı insana yaklaştırmayan bir forma büründüğünde nasıl içinin boşaldığını gösterir. Yani mesele ibadet etmek değil yalnızca; ibadetin insanı neye dönüştürdüğüdür. Eğer bir din dili, yetimi korumuyor, borçlunun yükünü hafifletmiyor, yoksulu aşağılamıyor, adaleti büyütmüyorsa, orada bir yanlış anlaşılma vardır. Bu yüzden bu iki kitap, okura çok ağır ama kaçınılmaz bir soru bırakır:
Biz dini inkâr ederek mi kaybettik, yoksa onu hayattan eksilterek mi?
Setin tamamı düşünüldüğünde bu soru merkezi bir öneme sahiptir; çünkü iç diriliş de, emanet de, kadın meselesi de, aile hukuku da ancak din dili yeniden hayat veren bir mecraya kavuştuğunda sahici biçimde konuşulabilir.
Hz. Havva’dan Günümüze Kadın 1. ve 2. ciltler, bu setin adalet terazisini kadın meselesi üzerinden en açık ve en ciddi biçimde tarttığı büyük düşünce alanıdır. Burada yazar, kadını yalnızca bir toplumsal figür, yalnızca aile içinde bir rol, yalnızca hukukî bir mesele ya da yalnızca modern tartışmaların merkezindeki bir başlık olarak ele almaz; bilakis yaratılıştan başlayarak kadının tarih boyunca geçirdiği serüveni, Kur’an’ın onun hakkında getirdiği hükümleri, geleneksel yorumların ürettiği daraltmaları ve başka hukuk sistemlerinden İslam düşüncesine sızmış tortuları birlikte masaya yatırır. Birinci cilt, yaratılış, tarihte kadın, Kur’an ve kadın, aile, evlilik ve Yunan–Roma hukukunda kadın başlıklarıyla, meselenin ne kadar köklü olduğunu gösterir. İkinci cilt ise boşanma, kadının boşanma hakkı, çok eşlilik, zina, tövbe, kürtaj, hayız, mescide giriş, miras, kadınları dövme meselesi, tanıklık ve örtünme gibi en hassas alanlarda din diye sunulan kabulleri tekrar tartar. Bu iki cildi bu kadar önemli kılan şey, kadını savunmacı ve sloganvari bir dille değil, doğrudan vahyin adaleti, hukukî ehliyet, irade, taraf olma, insan onuru ve yorumun sınırları üzerinden konuşmasıdır.
Böylece okur, kadına dair pek çok yargının aslında Kur’an’ın doğrudan hükmü olmadığını, tarih boyunca mezhep doktrinlerine, kültürel yapıya ve yabancı hukuk etkilerine karışmış yorum katmanları tarafından üretildiğini fark eder. Bu fark ediş, yalnızca kadın meselesini değil, din adına konuşmanın ciddiyetini de yeniden düşünmeye zorlar. Çünkü kadına dair bozuk her yorum, yalnızca kadını değil; aileyi, hukuku, din dilini ve medeniyet iddiasını da yaralar. Setin tamamı içinde bu iki cildin varlığı bu yüzden vazgeçilmezdir; çünkü vicdan dediğimiz şey, yalnızca yoksula üzülmek ya da iç âleme dönmek değil, aynı zamanda kadına dair adalet terazisinin bozulduğu yerde ses çıkarabilmektir.
Vicdan Aynası Seti’ni büyük yapan asıl şey, bütün bu farklı başlıkların tek bir omurgada buluşmasıdır. Yürek Ülkesi insana kendi iç ülkesini gösterir. Ademlikten Adamlığa, o ülkenin neden harap olduğunu ve insanın hangi putlarla yaşadığını açığa çıkarır. İnsan İnsana Emanettir, kalbi düzelmiş insanın başkasına karşı nasıl sorumlu yaşaması gerektiğini söyler. Galiba Yanlış Anladık, din adına kurulan dilin neden hayat üretmediğini, ibadetin neden bazen ahlâksız bir konfora dönüşebildiğini gösterir. Hz. Havva’dan Günümüze Kadın ise bütün bu büyük krizlerin kadın meselesinde nasıl somutlaştığını, aile hukukuna nasıl sızdığını ve vahye rağmen nasıl bir adaletsizlik üretilebildiğini açığa çıkarır. Böylece set, farklı konuları işliyor gibi görünse de aslında aynı büyük sorunun etrafında döner:
İnsan neden bildiği hâlde yaşamaz, inandığı hâlde dönüştürmez, sevdiği hâlde korumaz, konuştuğu hâlde adalet üretmez?
Bu yüzden bu set, herhangi bir fikir seti değil; bir insanın kendisini, inancını, aile anlayışını, merhametini ve adalet duygusunu bir bütün olarak yeniden kurabilmesi için önüne açılmış büyük bir düşünce yolu gibidir.
Bu seti satın almayı düşünen biri için asıl mesele, yedi kitap sahibi olmak değildir; asıl mesele, dağılmış bir düşünce dünyasını yeniden toparlayacak, içi boşalmış kavramları yeniden yerli yerine oturtacak, ibadeti hayata bağlayacak, kadın meselesini sloganlardan çıkarıp adalet zeminine taşıyacak, kalbi yeniden aklın ve merhametin merkezi hâline getirecek bir külliyata sahip olmaktır. Çünkü bu set, okuyucusunu sadece bilgilendirmez; onu zaman zaman rahatsız eder, zaman zaman utandırır, zaman zaman susturur, zaman zaman kendi sessizliğiyle yüzleştirir. Büyük cümleler kuran ama küçük merhametlerde sınıfta kalan insan tipini parçalar. İmanı dilinde taşıyıp davranışına indiremeyen dindarlığı sorgular. Kadına dair ezberleri yıkar. Kalbi ihmâl eden bilgi anlayışını ifşa eder. Ve en önemlisi, okura sürekli aynı şeyi hatırlatır:
Vicdan, yalnızca hissedilen bir şey değil; taşınması gereken bir sorumluluktur.
İşte bu yüzden Vicdan Aynası Seti, bir kez okunup kaldırılacak bir ürün değil; dönüp dönüp yeniden açılacak, hayatın farklı evrelerinde başka bir cümlesi daha derine işleyecek, insanın iç yargıcını diri tutacak bir külliyattır.
Sonuç olarak Vicdan Aynası Seti, insanın iç dünyasından toplumsal çürümeye, ibadetin ruhundan aile hukukuna, kadın meselesinden emanet bilincine, anlam krizinden çağın gürültüsüne kadar uzanan son derece geniş ve derin bir alanda, okurunu kendisiyle, çağıyla ve inandığını söylediği değerlerle yüzleştiren büyük bir külliyattır. Bu yedi kitap bir araya geldiğinde, okurun eline yalnızca bilgi, yorum ya da eleştiri geçmez; onun göğsünde ağır bir sızı, zihninde büyük bir muhasebe, kalbinde yeniden dirilmeyi bekleyen bir alan ve ruhunda şu kaçınılmaz soru kalır:
Ben gerçekten yaşadığım çağın neresindeyim ve bana emanet edilen hakikatin hakkını ne kadar verebildim?