KERB-Ü-BELÂ SETİ

KERB-Ü-BELÂ SETİ ( 3 KİTAP)- 1024 sayfa
Kerb-ü-Belâ Seti, yalnızca İslam tarihinin en acı hadiselerinden birini anlatan üç kitaplık bir anlatı toplamı değildir; o, hakikatin iktidar karşısında nasıl yalnız bırakıldığını, Nebevî emanetin nasıl siyasal hırsların, kabileci hesapların, mülk sevdasının ve tarafgirlik hastalığının arasında kuşatıldığını, sevginin neden çoğu zaman sadakate dönüşemediğini, inandığını söyleyen kalabalıkların neden bedel anında dağılıp savrulduğunu ve ümmetin vicdanında açılan yaranın niçin aradan geçen asırlara rağmen hâlâ kabuk bağlamadığını gösteren ağır, sarsıcı ve çağlar üstü bir yüzleşme metnidir. Bu set, Kerbelâ’yı yalnızca ağlanacak bir matem sahnesi, duygusal bir yas zemini, menkıbeleştirilecek bir tarih parçası yahut geçmişte kalmış kapalı bir trajedi gibi ele almaz; aksine onu, öncesiyle, sebepleriyle, iç dinamikleriyle, ihanetin katmanlarıyla, suskun kalabalıkların vebaliyle, susuzluğun son eşikte görünür kıldığı büyük ahlâk çöküşüyle ve bugüne kadar uzanan yankısıyla birlikte okur. Tam da bu yüzden burada anlatılan şey, yalnızca olmuş bitmiş bir tarih değil; her çağda yeni isimlerle, yeni mazeretlerle, yeni siyasal dillerle ve yeni korkularla yeniden kurulabilen büyük bir hak ile batıl, nübüvvet ile saltanat, sadakat ile menfaat, merhamet ile taşlaşma ayrışmasıdır.

Bu setin ilk büyük gücü, Kerbelâ’yı doğrudan son sahnesinden değil, o son sahneyi hazırlayan ahlâkî ve siyasal yarılmadan başlatmasıdır. Çünkü birinci cilt olan “Ya biat ya ölüm”, Hz. Hüseyin’in Yezid’e boyun eğmeyi reddedişini yalnızca tarihî bir karşı çıkış yahut siyasî bir tavır olarak değil, hakikatin meşruiyet kisvesine büründürülmüş zorbalık karşısındaki ilk büyük ve açık direnişi olarak kurar. Burada biat, sıradan bir idarî bağlılık yemini değil; hakikatin susması, sözün namusunun kirletilmesi, Nebevî çizginin siyasal tahakküme boyun eğmesi ve ümmetin kaderinin mülk hırsına teslim edilmesi anlamına gelen ağır bir eşik hâlini alır. Bu nedenle birinci cilt, okuru daha en başta şu hakikatle yüzleştirir: Bazen mesele yaşamak ya da ölmek değildir; bazen asıl mesele, yaşayabilmek için neye razı olunacağıdır. Hz. Hüseyin’in reddi işte bu yüzden salt bir inat yahut kişisel onur meselesi olarak değil, hakikatin kendisini kirletmeden ayakta tutma iradesi olarak görünür. O nedenle birinci cilt, yalnızca bir yolculuğun başlangıcı değil; aynı zamanda hakikatin bazen iktidara ortak olarak değil, ona boyun eğmeyerek korunabileceğinin ilk büyük beyanıdır.

İkinci cilt olan “İhanetin Şifreleri” ise, Kerbelâ’yı mümkün kılan görünmez çürümeyi, Kûfe’nin yalnızca bir şehir değil aynı zamanda bir ahlâk tipi olduğunu, mektup yazan ama yürümeyen, davet eden ama sahip çıkmayan, haklı olduğunu bildiği hâlde korkuya yenilen, sevgisini sadakate dönüştüremeyen, bedel anında içindeki hakikati değil dışarıdaki gücü tercih eden insan kalabalıklarının nasıl büyük bir felaketin zeminini hazırladığını bütün sertliğiyle görünür kılar. Burada mesele yalnızca Yezid’in zorbalığı değildir; asıl mesele, onun kurduğu düzenin karşısında kalabalıkların neden çözülüp dağıldığı, neden küçük menfaatlerini büyük hakikatin önüne koyduğu, neden sonradan dökülecek gözyaşlarını vaktinde gösterilecek cesaretin yerine koyabildiğidir. İkinci cilt bu bakımdan tarihin en büyük trajedisini yalnızca zalim ile mazlum karşıtlığıyla okumaz; aynı zamanda ihanet edenler, seyirci kalanlar, gecikenler, korkuya sığınanlar, makamını korumak için vicdanını susturanlar ve hakikati sevdiğini söyleyip onunla yürümeyenler üzerinden de okur. Böylece Kerbelâ, yalnızca bir kılıç darbesiyle değil, yavaş yavaş büyüyen bir gevşeklik, bir tereddüt, bir erteleme, bir menfaat hesabı ve en sonunda ahlâkî çözülüşle anlaşılır hâle gelir. Bu cilt, okura çok sert ama kaçınılmaz bir hakikat öğretir: Büyük felaketler bazen yalnızca kötülüğün cesaretinden değil, iyiliğin korkaklığından da doğar.

Üçüncü cilt olan “Susuzluğun Feryadı”, artık bütün perdelerin kalktığı, bütün maskelerin düştüğü, bütün mazeretlerin boşa çıktığı, ihanetin son biçimini aldığı ve merhametin bilinçli biçimde geri çekildiği nihai eşiği anlatır. Burada Kerbelâ artık yalnızca kuşatma değildir; burada çocukların dudaklarında kuruyan su, ümmetin kalbinden çekilen rahmettir; Fırat’ın önüne çekilen set, yalnızca bir nehrin değil, insanlığın ve vicdanın önüne çekilmiş büyük duvardır; susuzluk ise sıradan bir savaş şartı olmaktan çıkar ve insanın kendi özüne karşı işlediği en çıplak suçlardan birine dönüşür. Çünkü bir toplulukla savaşmak başka, peygamber torununun çadırında bulunan çocukların boğazları kururken, annelerin kırbaların dibinde kalmış son damlaları saklamaya çalıştığını göre göre suyu baskı aracına dönüştürmek bambaşka bir şeydir. İşte üçüncü cilt, tam da bu nedenle, Kerbelâ’yı sadece kan üzerinden değil, su üzerinden, yani rahmet üzerinden, yani engellenmiş merhamet üzerinden de okur ve okura şu sarsıcı hakikati gösterir: Bir medeniyetin ne kadar çöktüğünü, çoğu zaman kime kılıç çektiğine değil, kimin suyunu kestiğine bakarak anlarsınız. Bu nedenle bu cilt, yalnızca tarihsel bir hüzün üretmez; insan ruhunu boğan çok daha derin bir iç yangın, ağır bir utanç ve vicdanın merkezine kadar işleyen bir kuraklık duygusu bırakır.

Bu üçlü seti bir bütün hâlinde eşsiz kılan asıl taraf, Kerbelâ’yı parçalı sahneler toplamı gibi değil, iç örgüsü olan büyük bir ahlâkî serencam olarak kurmasıdır. Çünkü burada okur yalnızca son kıyımı görmez; o kıyıma giden baskıyı, o baskıyı meşrulaştıran siyaseti, o siyaseti besleyen korkuyu, o korkuyu büyüten menfaati, o menfaatin çürüttüğü vicdanı ve nihayet bütün bunların en son noktada nasıl susuzluk, kuşatma ve şehadet sahnesine dönüştüğünü adım adım takip eder. Böylece Kerbelâ bir günün, bir çölün ve birkaç ismin içine hapsedilmiş olmaktan çıkar; insan ruhunun zaaflarıyla, toplumların tarafgirlik hastalığıyla, mezhepsel sertliklerin kökenleriyle, mülk sevdasının bozduğu siyasal dille ve Nebevî emanete karşı işlenen büyük vefasızlıkla birlikte okunması gereken diri bir tarih, canlı bir vicdan ve sürekli tekrar eden bir imtihan hâline gelir. Bu set, Kerbelâ’yı geçmişte bırakmaz; onu bugünün diline, bugünün siyaset anlayışına, bugünün cemaat psikolojisine, bugünün korkularına ve bugünün suskunluklarına taşır. Bu yüzden okur, sayfaları çevirdikçe sadece tarihe bakmaz; kendisine, kendi çağına, kendi toplumuna ve kendi vicdanına da bakmak zorunda kalır.

Kerb-ü-Belâ Seti, duyguyu akıldan, muhabbeti ferasetten, tarihi bugünden ve sevgiyi sorumluluktan ayırmayan son derece bütünlüklü bir anlatı örgüsü kurar. Hz. Hüseyin’e duyulan sevginin yalnızca bir ağıt diliyle, yalnızca Muharrem günlerine sıkışmış bir sızıyla, yalnızca isimlerin etrafında dolaşan duygusal bir bağlılıkla değil; Hüseynî meşrep olmanın ne demek olduğunu kavrayarak anlam kazanacağını ısrarla hatırlatır. Yani haklı olduğunda geri adım atmamak, düşmanına bile zulmetmemek, bedel ağır da olsa hakikatten sapmamak, sevgiyi sadakate dönüştürmek ve en önemlisi sevdiği değeri törenlerde değil, hayatının karar anlarında taşımak… İşte setin her cildi, bu anlamda okurdan sadece hüzün değil, duruş ister; sadece tarih bilgisi değil, ahlâkî bir taraf tayini ister; sadece sevgi değil, bedel ödemeye hazır bir sadakat ister. Kerbelâ burada geçmişte kalmış bir kayıp değil, bugünün kalbini, bugünün inanç dilini, bugünün siyaset anlayışını ve bugünün vicdanını ölçen diri bir imtihan olarak belirir.

Setin bir başka büyük kıymeti, Kerbelâ’yı yalnızca “orada yaşanmış” bir trajedi olarak bırakmamasıdır. Çünkü bu eserler, okurun elinden tutup onu kendi çağına geri getirir ve şu ağır soruyu önüne bırakır: Bugün hakikat yeniden yalnız bırakıldığında, ben neredeyim? Güce tapan mı, hakikate sadık kalan mı? Mektup yazan ama yürümeyen mi, bedel ağır da olsa yol arkadaşlığını bozmayan mı? Çocukların susuzluğu karşısında sessizleşen mi, suyun önüne set çeken düzenle arasına mesafe koyan mı? İşte bu yüzden Kerbelâ, bu sette yalnızca tarih bilgisi hâline gelmez; o, insanın kendisini ölçtüğü bir mihenge, kalbini tarttığı bir terazeye, suskunluğunu yüzüne vuran bir aynaya ve çağının karanlığını anlamasını sağlayan diri bir ölçüye dönüşür. Okur, sayfalar ilerledikçe Hz. Hüseyin’e üzülmenin yetmeyeceğini, asıl meselenin onun çizgisini bugünde tanımak ve kendi çağının Kerbelâ’ları karşısında ne yaptığını dürüstçe görmek olduğunu fark eder. Setin en sarsıcı taraflarından biri de budur; çünkü o, okuyucuyu rahatlatmaz, tersine rahatsız eder, yerinden eder, kendi sessizliğine ve kendi konforuna karşı mahcup eder.

Bu üç kitap birlikte okunduğunda, bir biyata zorlanmanın, bir ihanet ağının ve bir susuzluk kuşatmasının peş peşe ördüğü büyük kırılma, yalnızca tarihî bir olay örgüsü olarak değil; hak ile batıl, nübüvvet ile saltanat, sadakat ile menfaat, merhamet ile taşlaşma, cesaret ile korku, emanet ile iktidar hırsı arasındaki çağlar üstü büyük mücadele olarak görünür hâle gelir. Birinci ciltte hakikatin boyun eğmeyi reddeden asaleti, ikinci ciltte sevdiğini söyleyenlerin çözülüşü ve üçüncü ciltte merhametin geri çekildiği son eşik bir araya geldiğinde, Kerbelâ yalnızca acının değil; aynı zamanda ölçünün, mizanın, ahlâkî seçimin ve saf belirlemenin adı hâline gelir. Ve belki de setin asıl büyüklüğü tam burada yatar: Okurun eline yalnızca Kerbelâ hakkında geniş bir anlatı geçmez; onun göğsünde dinmeyecek bir sızı, zihninde uzun bir muhasebe, vicdanında ağır bir utanç ve ruhunda şu kaçınılmaz soru kalır:

Hakikat yeniden yalnız bırakıldığında, ben hangi safta duracağım?