TEK BAŞINAYKEN KİMSİN?

İnsanın hakikati, kendisini seyreden gözler çekildiğinde açığa çıkar. Çünkü insan, toplumsal hayatın içinde çoğu zaman yalnızca yaşayan bir varlık olarak değil, aynı zamanda görülen, değerlendiri­len, kıyaslanan, yargılanan ve hakkında hüküm verilen bir varlık olarak bulunur; bu da onun davranışlarını, sözlerini, mimiklerini, tercihlerini ve hatta susuşlarını bile çoğu zaman dışarıdan gelecek kanaatlerin gölgesinde düzenlemesine yol açar. İnsan, bakış altında yaşarken yalnızca kendisi olmaz; aynı zamanda başkalarının zihninde oluşacak tasvire müdahale etmeye çalışan, kendisi hakkında kurulacak hükmü yönlendirmek isteyen, yanlış anlaşılmaktan sakınan, kabul görmek isteyen, küçülmemek için bazı taraflarını geri çeken ve öne çıkarmak istediği yönlerini dikkatle parlatan bir varlığa dönüşür. Böyle olunca da insanın dışarıya sunduğu yüz ile içeride taşıdığı gerçeklik arasında, bazen fark edilmesi güç ama sonuçları bakımından son derece derin bir mesafe açılır.

Bu mesafenin varlığı, insanı bütünüyle sahte bir varlık olarak görmek gerektiği anlamına gelmez. Çünkü insanın toplum içinde dikkatli davranması, sözünü tartması, nezaket göstermesi, kendisini ölçü içinde tutması ve başkalarının varlığını hesaba katarak yaşaması medeniyetin de bir gereğidir; zaten toplumsal hayat, insanın bütün dürtülerini sınırsızca dışa vurduğu kaba bir alan değil, aksine kendisini terbiye etmeyi öğrendiği bir ortak yaşama zemini olduğu için kıymetlidir. Fakat toplumsal terbiyeyle toplumsal gösteri arasındaki sınır her zaman berrak değildir. İnsan bazen gerçekten olgunlaştığı için ölçülü davranır, bazen de yalnızca ölçülü görünmenin kendisine kazandıracağı itibarı hesapladığı için aynı davranışı sergiler. Bazen gerçekten merhametli olduğu için yumuşaktır, bazen ise sert görünmenin kendisine zarar vereceğini bildiği için yumuşak görünür. Bazen gerçekten adalet duygusuyla hareket eder, bazen de adaletsiz bulunmanın itibarını zedelemesinden korktuğu için ölçülü kalır. Dışarıdan bakıldığında aynı davranış gibi görünen bu iki hâl arasında ise, insanın ruhunu ve karakterini belirleyen muazzam bir fark vardır.

İşte bu farkı ortaya çıkaran şey, çoğu zaman görünürlük değil, görünmezliktir. İnsan kalabalığın içinde ne kadar iyi oynarsa oynasın, ne kadar dikkatli bir suret inşa ederse etsin, ne kadar titiz bir itibar örerse örsün, bir noktadan sonra o suretin dayandığı gerçek malzeme ortaya çıkar; çünkü insanı asıl ele veren şey, başkalarının bakışı altındaki temsili değil, kendisiyle baş başa kaldığı andaki gerçek terkibidir. Kapılar kapandığında, roller geçici olarak askıya alındığında, insan artık savunulması gereken bir görüntünün yükünü taşımadığında, beğenilme arzusunun ateşi söndüğünde, kınanma korkusunun baskısı hafiflediğinde ve görünürlüğün sağladığı sahne ortadan kalktığında, geriye yalnızca insanın kendi içinden taşıdığı hakikat kalır. O hakikat bazen şaşırtıcı derecede asil, bazen sarsıcı derecede dağınık, bazen acı verici derecede çelişkili, bazen de insanın kendisinden bile sakladığı kadar kırılgan olabilir. Fakat ne olursa olsun, işte insan en çok orada kendisine rastlar.

Zaten insanın en derin meselesi de budur: Başkaları tarafından nasıl görüldüğü ile gerçekte ne olduğu arasında ne kadar mesafe bulunduğu. Çünkü bu mesafe büyüdükçe insan yalnızca dış dünyaya karşı bir temsil kurmuş olmaz; aynı zamanda kendi iç dünyasında da bir bölünme üretir. Bir tarafta savunduğu değerler, söylediği sözler, sergilediği nezaket, ilan ettiği ilkeler ve başkalarının önünde korumaya çalıştığı düzgün görünüm vardır; diğer tarafta ise tenhada gevşeyen sınırlar, kolayca üretilen mazeretler, gizlice büyütülen zaaflar, sessizlikte ortaya çıkan gerçek eğilimler ve insanın kendi kendisine karşı dürüst olmakta zorlandığı karanlık bölgeler bulunur. İşte insanın iç huzuru da, ruhsal ağırlığı da, ahlâkî istikameti de çoğu zaman bu iki alan arasındaki uyum yahut uyumsuzlukla belirlenir.

Bu sebeple insanın hakikati üzerine konuşmak, yalnızca bireysel ahlâk üzerine konuşmak değildir; aynı zamanda insanın kendisini nasıl kurduğu, hangi güçlerle ayakta durduğu, hangi korkularla biçimlendiği, hangi arzular tarafından yönlendiril­diği ve varlığını hangi merkeze yaslayarak sürdürdüğü üzerine düşünmek demektir. Çünkü insanın dış dünyadaki davranışlarını anlamak kolaydır; esas zor olan, o davranışların arkasındaki iç kaynağı kavramaktır. Bir insanın yardım etmesi tek başına onun merhametli olduğunu göstermeyebilir; yardımın şartları, zamanı, görünürlüğü, karşılığı ve amacı da önemlidir. Bir insanın doğru söz söylemesi tek başına onun hakikate sadık olduğunu ispatlamayabilir; bazen doğru söz bile kendisini büyütmenin, başkasını küçültmenin yahut ahlâkî üstünlük hissi kurmanın aracı olabilir. Bu yüzden insanın hakikati, davranışların yalnızca görünen biçiminde değil, o davranışların görünmez niyet örgüsünde, tanıksızlıktaki tutarlılığında ve sessizlik içinde devam edip etmediğinde açığa çıkar.

İnsan, çoğu zaman başkalarının bakışı altında yalnızca nasıl görünmesi gerektiğini hatırlar; sözünü tartar, tavrını ölçer, yüzünü düzeltir, sesini ayarlar, hatta kimi zaman duygularını bile dışarıdan gelecek hükümlere göre disipline etmeye çalışır. Bunun bir kısmı elbette medeniyetin zorunlu inceliğidir; fakat bir kısmı da insanın hakikatiyle değil, hakikati hakkında üretmek istediği izlenimle yaşamaya başlamasının habercisidir. Çünkü görünmek, zamanla olmak kadar hatta bazen ondan da daha önemli hâle gelebilir. İnsan, iyi olmaktan çok iyi görünmeyi, doğru kalmaktan çok doğru bilinmeyi, derinleşmekten çok derin sanılmayı, merhametli bir karakter inşa etmekten çok merhamet sahibi olarak anılmayı önemsemeye başladığında, iç dünyasının yönünü dışarıdan gelecek kanaatlere teslim etmiş olur. Böyle bir durumda ahlâk, insanın varoluşunun omurgası olmaktan çıkar; imaj yönetiminin incelikli bir aparatı hâline gelir.

Oysa insanı gerçekten ele veren şey, kalabalığın ortasında taşıdığı suret değil; kapılar kapandığında, sesler dindiğinde, alkış ihtimali ortadan kalktığında ve artık kimse tarafından görülmeyeceğini bildiği o tenha eşikte nasıl bir varlık olarak kaldığıdır. Çünkü orada ne beğenilme arzusu aynı kuvvetle çalışır, ne takdir edilme ihtimali insana dışarıdan bir destek sunar, ne de toplumsal onayın sıcaklığı insanın üzerine bir örtü gibi serilebilir. İnsan, tam da o anda, kendi iç kaynağıyla baş başa kalır. Merhameti gerçekten kendi tabiatına mı işlemiştir, yoksa başkalarının gözünde iyi biri görünme arzusundan mı beslenmektedir; doğruluğu gerçekten içten bir sadakatin sonucu mudur, yoksa yalnızca yanlış anlaşılmaktan çekinen bir benlik stratejisi midir; sabrı gerçekten kalbinin olgunluğundan mı doğmaktadır, yoksa sabırsız görünmenin itibarsızlığından mı sakınmaktadır; işte bütün bunlar çoğu zaman tanıksızlığın loş ışığında anlaşılır.

Bu yüzden tenhalık, insana yalnızca dinlenme imkânı sunan bir boşluk değildir; aynı zamanda onun kendi üstündeki cilayı kaybettiği, savunma mekanizmalarının zayıfladığı, toplumsal temsillerinin gevşediği ve iç dünyasının gerçek terkibiyle yüzleşmek zorunda kaldığı ağır bir aynadır. İnsan kimi zaman kalabalığın ortasında kendisini son derece düzenli, dengeli ve tutarlı sanabilir; fakat yalnız kaldığında içinden taşan öfke, kolayca ürettiği mazeretler, başkalarına gösterdiği inceliği kendisine borçlu hissetmeyenlere göstermemesi, güce göre değişen ahlâkı, görünür olmadığı anda gevşeyen disiplini, kimse bilmeyeceğini düşündüğünde azalan doğruluğu, menfaati söz konusu olmadığında sönen sorumluluk hissi, onun kendisine dair kurduğu anlatıyı sessizce çökertir. İşte insanın kendisini asıl tanıması da çoğu zaman bu çöküş ânında başlar. Çünkü insan, kendisi hakkında beslediği romantik tasavvuru kaybetmeden, kendisini hakikate uygun biçimde tanıyamaz.

Ne var ki burada asıl mesele, insanın kusur taşıması değildir. Kusur, insan olmanın tabii sonucudur; eksiklik, zaaf, çelişki ve kırılganlık insan ruhunun yaradılışına dâhil olan hakikatlerdir. Asıl mesele, insanın bu kusurlarla ilişkisini nasıl kurduğudur. Kendi kusurunu hiç görmeyen insan, kibirle perdelenmiş bir körlük içinde yaşar. Kusurunu gördüğü hâlde onu ciddiye almayan insan, ahlâkını gevşeten bir laubaliliğe sürüklenir. Kusurunu gördüğü için yalnızca kendisinden nefret eden insan ise, dönüşüm imkânını bile karartan bir iç şiddete teslim olur. Oysa sahici ahlâkî olgunluk, insanın kendi hakikatini çıplak biçimde görmesine rağmen ondan kaçmaması, onu romantikleştirmemesi, onunla oyalanmaması ve aynı zamanda onun altında ezilmeksizin kendisini yeniden kurmaya cesaret edebilmesidir. Bu sebeple tanıksızlık, yalnızca insanın ne olduğunu gösteren bir alan değil, ne olması gerektiğini fısıldayan bir imkân alanı da olabilir.

İnsanın kendi vicdanı önünde ne kadar çıplak kaldığı meselesi tam da burada önem kazanır. Çünkü dış dünyanın hükmü çoğu zaman ertelenebilir, yönlendiril­ebilir, hatta ustalıkla manipüle edilebilir. İnsanların kanaati değişebilir, kalabalıkların hafızası dağılabilir, kusurlar bazı başarıların gölgesinde unutulabilir ve dikkatle kurulmuş bir itibar birçok yarayı dışarıdan görünmez kılabilir. Fakat insanın iç dünyasında, her davranışın ardından sessizce kayda geçen, her niyetin tortusunu bir köşede saklayan ve kişinin kendi kendisine ne kadar sadık kaldığını ölçen bir tanıklık vardır. İşte bu tanıklık, insanın dış dünyaya sunduğu suretle yetinmez; onun hangi korkudan hareket ettiğine, hangi arzuyla sürüklendiğine, hangi menfaate teslim olduğuna ve hangi yalana göz yumduğuna kadar iner. Bu yüzden insan bazen en çok başkalarının önünde değil, kendi içine dönmek zorunda kaldığında yorulur. Çünkü başkalarından saklamak mümkün olan şeyler, vicdanın dilinden bütünüyle gizlenemez.

Karakter denilen şey de bu görünmez sahada biçimlenir. Büyük sözlerde değil, çünkü büyük sözler bazen büyük görünme arzusunun dikkatle seçilmiş elbiseleridir. Yüksek iddialarda değil, çünkü insan kimi zaman en çok sahip olmadığını sezdiği şeyi ilan ederek telafi etmeye çalışır. Gösterişli tavırlarda da değil, çünkü gösteri, çoğu zaman hakikatin değil, onun temsiline duyulan ihtiyacın ürünüdür. Karakter; kimsenin teşekkür etmeyeceği bir iyiliği yapıp yapmamakta, karşılık görmeyeceğini bildiği hâlde emaneti koruyup korumamakta, gücü yettiğine karşı adaletini kaybedip kaybetmemekte, yalnızca kendisine kazanç sağlamadığı için doğruluktan vazgeçip vazgeçmemekte, başkasının zayıflığını fırsata çevirip çevirmemekte ve görünmezlik ona imkân sunduğunda neyi meşru saydığıyla belirir. İnsan, tam da tanıksızlık anlarında kendi ahlâkının gerçek sınırlarını öğrenir. Çünkü orada cezadan korku zayıflar, ödül umudu azalır, beğenilme hesabı susar ve geriye yalnızca insanın iç disiplininin gerçek gücü kalır.

Belki de bu nedenle insanın en çetin imtihanı, başkalarının önünde nasıl davrandığı değil, kimsenin görmediği yerde neye dönüştüğüdür. Toplum önünde dürüst görünmek çoğu zaman mümkündür; çünkü dürüst görünmenin de bir getirisi vardır. Toplum önünde merhametli davranmak da mümkündür; çünkü merhamet çoğu zaman sevilen bir haslet olarak karşılık bulur. Toplum önünde ölçülü olmak da mümkündür; çünkü taşkınlığın bedeli ağır olabilir. Fakat insan, görünmezliğin içinde de aynı sadakati sürdürebiliyorsa, işte o zaman taşıdığı değerlerin yalnızca dış dünyaya göre ayarlanmış birer tutum değil, içeriden inşa edilmiş birer ahlâkî merkez olduğu anlaşılır. Bu yüzden tanıksızlık, insanın gerçek ahlâkî kaslarını gösteren bir alandır. Dışarıdaki sahnede iyi oyuncu olmak mümkündür; fakat tenhada aynı çizgiyi koruyabilmek, artık rol değil, karakter meselesidir.

Burada alışkanlıkların rolü de son derece önemlidir. Çünkü insanın tenhada neye dönüştüğünü belirleyen şeylerden biri de onun hangi alışkanlıkları sessizce beslediğidir. Alışkanlıklar, karakterin gündelik mimarlarıdır. İnsan hangi düşünceyi tekrar tekrar içinden geçiriyorsa, hangi öfkeyi sürekli büyütüyorsa, hangi mazereti kendisine sık sık sunuyorsa, hangi arzuyu denetimsizce besliyorsa, hangi ihmali sürekli erteliyorsa, zamanla sadece bazı davranışlar değil, bir bütün olarak ruhunun yönü değişmeye başlar. Bu yüzden insanın hakikati çoğu zaman büyük bir olayda değil, tekrar edilen küçük tavizlerde şekillenir. Bir yalanın büyüklüğü kadar, yalan söylemeyi kolaylaştıran iç gevşeklik de önemlidir. Bir ihanetin kendisi kadar, emanete sadakati küçümseyen iç dil de önemlidir. Bir zulmün çıplak biçimi kadar, başkasının acısına karşı zamanla körelen merhamet de önemlidir. İnsan, bir anda kötüye düşmez; çoğu zaman tenhada beslediği küçük düzensizlikler zamanla onun bütün ahlâkî yapısını gevşetir.

Tam tersine, insanın iç dünyasını koruyan şeyler de çoğu zaman sessiz alışkanlıklardır. Kimsenin görmeyeceği bir yerde doğruluğa sadık kalmak, karşılık beklemeksizin bir sorumluluğu yerine getirmek, faydası yokken de incelik göstermek, yalnızken de dili temiz tutmak, gücü yettiği hâlde kendisini sınırlamak, öfkesini görünmezliğin içinde bile beslememek, kalbini kirletecek düşüncelerle arasına bilinçli bir mesafe koymak, insanın ruhuna derin ve görünmez bir istikamet kazandırır. Bütün bunlar dışarıdan bakıldığında küçük gibi görünür; fakat insanın tenhada yaptığı her tercih, onun kendi iç mimarisine sessiz bir tuğla koyar. Bu nedenle tanıksızlık yalnızca ahlâkın sınandığı bir yer değil, ahlâkın inşa edildiği bir atölyedir.

Meselenin toplumsal boyutu da burada başlar. Çünkü toplum dediğimiz şey, aslında görünür alanlardaki davranışların toplamından çok daha fazlasıdır; onu ayakta tutan gerçek doku, insanların görünmez alanlarda ne kadar dürüst, ne kadar merhametli, ne kadar adil ve ne kadar sorumlu kalabildikleridir. Sadece denetlenirken dürüst olan, yalnızca görünürken ilkeli davranan, ancak alkış ihtimali varsa fedakârlık gösteren, sadece kayda geçecekse özenli davranan bireylerin oluşturduğu bir toplum, dışarıdan ne kadar parlak görünürse görünsün, içten içe çözülmeye mahkûmdur. Çünkü medeniyetin gerçek zemini yalnızca kanunlar değildir; tanıksızlıkta da kendisini sınırlayabilen vicdanlardır. Eğer insan, kimsenin görmediği yerde de emanete riayet etmiyorsa, görünür sahnelerde sergilediği bütün yüksek değer söylemleri er ya da geç içi boş bir gürültüye dönüşür. Ahlâkın topluma faydası, ancak onun önce tenhada kök salmasıyla mümkündür.

Daha derin bir düzlemde ise insanın hakikati meselesi, onun Allah’a, vicdana, zamana, ölüme ve kendi faniliğine nasıl baktığıyla da ilişkilidir. Çünkü kendisini yalnızca insanların bakışı altında tanımlayan bir benlik, görünürlüğün azaldığı yerde hızla dağılır. Oysa kendisini yalnızca dış onaya değil, daha derin bir hesaba, daha sahici bir sadakate, daha büyük bir anlam merkezine bağlayabilen insan, tanıksızlıkta da çözülmeyebilir. Burada mesele doğrudan dindarlık beyanı ya da metafizik sloganlar değildir; mesele, insanın kendisini yalnızca toplumun geçici kanaatleriyle mi yoksa onlardan daha büyük bir hakikat ölçüsüyle mi değerlendirdiğidir. Şayet insan, kimsenin görmediği yerde de bir davranışın anlamını koruyabiliyorsa, bu onun ahlâkını yalnızca toplumsal faydaya değil, daha derin bir sadakate yasladığını gösterir. Böyle bir sadakat, insana görünürlükten bağımsız bir istikamet kazandırır. İnsan artık yalnızca başkalarına iyi görünmek için değil, kendisinin de ötesinde bir hakikate saygı duyduğu için doğru kalır.

Bütün bunlar gösteriyor ki insanın hakikati, sözünün parlaklığıyla değil, tenhasının düzeniyle ölçülür. Söylenenler önemlidir; fakat yaşananlar kadar değil. İddialar önemlidir; fakat tanıksızlıktaki tercihler kadar değil. Toplum içinde kurulan itibar önemlidir; fakat kişinin kendi vicdanı önünde taşıdığı ağırlık kadar değil. Çünkü insan sonunda en çok, kendi sessizliğiyle sınanır. O sessizlikte ne kadar taşkınlaştığı, ne kadar gevşediği, ne kadar merhametli kaldığı, ne kadar doğruluk taşıdığı, ne kadar emanete riayet ettiği ve ne kadar kendisine sadık kalabildiği, onun gerçek ahlâkî boyunu ortaya koyar.

Bu sebeple insanın kendisine sorması gereken en esaslı soru, başkalarının onu nasıl gördüğü değil; kimsenin görmediği yerde neye dönüştüğüdür. Çünkü itibar parlatabilir ama temizleyemez; alkış yükseltebilir ama derinleştiremez; görünürlük etkileyebilir ama içi hakikatle dolduramaz. İnsanın gerçek kıymeti, kalabalığın hafızasında bıraktığı izden önce, kendi vicdanında hangi ağırlıkla yaşadığıyla ilgilidir. Eğer insan, tenhada da adil kalabiliyor, yalnızken de merhametini koruyabiliyor, denetlenmediği yerde de ölçüsünü kaybetmiyor, kimse bilmese de iyiliğin kıymetinden eksilmiyor ve görünmezliğin sağladığı serbestliği kötülüğün ruhsatı gibi kullanmıyorsa, işte orada görünüşü aşan bir özü, sözden derine inen bir ahlâkı ve kendisini dışarıdan değil içeriden kuran sahici bir şahsiyeti var demektir.

Aksi hâlde bütün düzgün görüntüler, insanın iç dünyasında taşıdığı dağınıklığı bir süre örten geçici perdelerden ibaret kalır. Başkalarının gözünde büyük görünen nice insan, kendi tenhasında küçülür. Toplum içinde etkileyici bulunan nice söz, yalnızlıkta hükmünü kaybeder. Herkesin önünde savunulan nice değer, tanıksızlığın ilk sessizliğinde terk edilir. Bunun içindir ki insanın gerçek büyüklüğü, kendisini gösterebildiği kadar değil; kendisini göstermeye ihtiyaç duymadan da doğru kalabildiği kadar vardır. Sahicilik tam da burada başlar. İnsan, görünürlüğe yaslanmadan da iyiliği sürdürebiliyorsa, takdir beklemeden de emaneti koruyabiliyorsa, faydası yokken de adaletten ayrılmıyorsa, işte o zaman taşıdığı ahlâk gerçekten onun ruhuna sinmiş demektir.

Sonunda insan, herkesin karşısında değil, en çok kendisinin karşısında kim olduğuyla sınanır. Hayat bir gün insanın elinden çok şeyi alabilir: rolü, konumu, alkışı, çevreyi, görünürlüğü, başarıyı, etkileyiciliği. Fakat kendisiyle baş başa kaldığında yanında kalacak olan şey, hangi hakikate sadık yaşadığı, hangi sınırları neden koruduğu, hangi değerleri niçin taşıdığı ve sessizlik içinde nasıl bir insan olarak var olabildiğidir. İşte bu yüzden insanın hakikati gürültüde değil sessizlikte, kalabalıkta değil tenhada, bakışların çoğaldığı yerde değil o bakışların birer birer çekildiği anda açığa çıkar. Çünkü o anda insanın elinden rol alınır, gösteri alınır, mazeret alınır, savunma alınır; geriye yalnızca kalbinin terbiyesi, vicdanının derinliği, ahlâkının gerçek ağırlığı ve kendisiyle baş başa kaldığında taşıyabildiği insanlık kalır.

Ve belki de insan için en ağır ama en aydınlatıcı soru da tam burada doğar: Ben, kimsenin görmediği yerde de saygı duyulacak bir insan olarak kalabiliyor muyum? Çünkü bazen bütün bir ömür, başkalarına verdiğimiz cevaplardan değil, yalnız kaldığımızda kendimize veremediğimiz cevaptan ibaret olur. İnsan bazen kalabalıkların içinde kaybolmaz; tam tersine, asıl kayboluşunu tenhasında yaşar. Fakat yine insan, eğer cesaret ederse, asıl dirilişini de orada bulur. Kendisini seyreden gözler çekildiğinde ortaya çıkan hâliyle yüzleşebilen, o hâli inkâr etmeden ama ona mahkûm da olmadan kendisini yeniden kurabilen insan, yalnızca daha ahlâklı biri hâline gelmez; aynı zamanda daha bütün, daha sahici, daha derin ve daha hakiki bir varlık hâline gelir. Çünkü insanı gerçekten kurtaran şey, başkalarının önünde kurduğu kusursuz görüntü değil; tenhada da bozulmadan kalabilmek için verdiği sessiz, uzun ve dürüst mücadeledir.