MODERN ÇAĞIN İLLÜZYONU

İnsanoğlu, yeryüzüne indirildiği andan itibaren göğüs kafesinde taşıdığı mukaddes emanetin ağırlığıyla kendi varoluş gayesini arayan garip bir yolcu iken, bugün etrafını saran beton ve demir yığınlarının arasında kendi hakikatine bütünüyle yabancılaşarak eşyanın kölesi haline gelmiş soluk bir gölgeye dönüşmüştür.

Çünkü üzerimize kâbus gibi çöken bu çağın görünmez, sessiz fakat insanın kanına ağır ağır işleyen sinsi tahakkümü, ruhumuzu kendi asil toprağından koparıp onu yalnızca pazar tezgâhlarında sergilenen, üzerinde etiketler taşıyan ve doymak bilmez kalabalıkların onayına sunulan ruhsuz bir nesneye indirgeme gayretini aralıksız sürdürmektedir.

Tarih sahnesine çıkan her dönemin kendi karanlık putlarını yontarak kitlelerin zihnine zerk ettiği sahte cazibe merkezleri kurduğu, ardından da insanı bir gelişim yahut medeniyet maskesi altında bu kaskatı tariflere benzemeye zorladığı inkâr edilemez bir sabitedir; ne var ki günümüzün maddeye tapan yorgun insanı, ruhunun derinliklerinde saklı duran ilahî nefesin vakarını, vicdanının hiç uyumayan uyanıklığını ve bir başkasının üşüyen hayatına şefkatle dokunan elinin o kadim sıcaklığını bütünüyle unutarak, dışarıdan bakıldığında ne nispette erişilmez, ne ölçüde gösterişli ve ne derece kudretli göründüğü üzerinden kendisine yıkılmaya mahkûm bir varoluş kalesi inşa etme bedbahtlığına rıza göstermektedir.

Oysa Âdemoğlunu tabiatın diğer bütün unsurlarından ayırarak ona halife olma haysiyetini kazandıran o sarsılmaz hakikat, etrafına yığdığı nesnelerin göz alan ihtişamında değil, eşyanın, parıltının ve dünyevî imkânların tam ortasında dururken ruhunu ne nispette lekesiz, niyetini ne nispette şeffaf ve ellerini ne nispette adil tutabildiğinde tecelli etmektedir; bu yüzden maddenin kör edici cazibesi, insanın elinin altında durduğu ve yalnızca hayatı idame ettiren bir vasıta olarak kaldığı sürece sessiz bir hizmetkâr iken, kalbin o mukaddes tahtına sızıp yerleştiği andan itibaren kimlik düzenleyen bir efendiye, sapkın bir değer ölçüsüne ve nihayet görünmez bir kulluk biçimine dönüşerek sahibini içten içe kemiren paslı bir esaret zinciri halini almaktadır.

Bu ağır ve boğucu yanılsamanın tam merkezinde nefes almaya çabalarken, yaşadığınız dönemin sahte pırıltılarına kapılmamış hakiki ve sessiz soylularından biri olarak kalabilmek, dünyanın gelip geçici alkışlarına, göz kamaştıran fakat ruhun köklerini acımasızca kurutan tekliflerine direnerek o dik duruşu muhafaza etmek, sarsılmaz bir iradeyi her sabah yeniden kuşanmayı gerektiren mukaddes bir varoluş mücadelesidir.

Zira son nefesiniz göğsünüzden o acı hırıltıyla sökülüp alındıktan sonra bedeniniz toprağın o eşitleyen, o soğuk ve o dilsiz kucağına teslim edildiğinde dahi arkanızda temiz bir iz, hayırla anılan bir isim ve yeryüzünde incelikle yürümüş bir insanın vakur hatırasını bırakmak niyetini taşıyorsanız, bakışlarınızı maddenin dipsiz çukurundan ruhun aydınlık ufuklarına çevirmek, kâinatın sessiz ritmiyle bütünüyle uyumlu bir vicdan kalesi inşa etmek mecburiyetindesiniz.

Cebinizde taşıdığınız kâğıt parçalarının rakamsal karşılığına, kapınızın önünde duran teneke yığınlarının markasına, omuzlarınıza geçirdiğiniz kumaşların menşeine yahut başkalarının hasetle karışık hayranlıklarına yaslanarak bir ömür sürmek, hakikatte ruhun iflas bayrağını çekmesinden ve insanın kendi eliyle kendi cehenneminin ateşini harlamasından başka bir anlam taşımamaktadır; çünkü topraktan gelip toprağa döneceğinin ağır şuurunu kalbinde taşıyan insan, yüzündeki samimi tebessümün hangi kimsesiz kalbi ferahlattığına, nasırlı avuçlarında biriktirdiği sessiz duanın hangi ümitsiz vakitlere aydınlık taşıdığına ve vicdanından yükselen o gür sadânın kendisini hangi haksızlığa ortak olmaktan çekip aldığına odaklanarak hayatını sıradan bir biyolojik döngü olmaktan çıkarıp eşsiz bir şahitlik makamına yükseltmekle mükelleftir.

İnsanın bu yeryüzündeki asıl ve değişmez meselesi, modern asrın her köşe başında arsızca dayattığı gibi başkalarının omuzlarına basarak makam işgal etmek, ekranlarda boy göstermek, cüzdanları şişirmek, depolarda erzak yığmak ve kalabalıkların zihninde kof bir büyüklükle yer kaplamak gibi süflî hedeflerin peşinde ömrünü israf etmek olamaz; çünkü insanın kadim, ağır ve varoluşsal meselesi, bütün bu çıldırtıcı kalabalığın, bu sağır edici metalik gürültünün ve bu madde fırtınasının ortasında kendi ruhunu zedelemeden, onurunu eksiltmeden, asil bir derviş gibi sükûnetle kalabilme erdemini bütün hücreleriyle gösterebilmektir.

Eline geçen her türlü maddî ve manevî imkânı, kendisini kibre sürükleyen bir üstünlük anlatısına yahut zayıflar üzerinde kurulacak bir tahakküm aracına dönüştürmek yerine, yolda kalmışa, muhtaca ve kimsesize fayda taşıyan bir emanet şuuruyla yoğurabilmek, insan olmanın o çetin sırat köprüsünden alnının akıyla geçmek manasına gelmektedir; çünkü dünya hayatının insana sunduğu geçici kudret biçimlerini kalbinin başköşesine oturtmadan yaşamak, içindeki o cılız ama hakikatli ilahî sesi dışarıdaki yığınların anlamsız ve vahşi gürültüsüne kurban etmemek, varoluşun idrakine varabilmiş olgun bir aklın verebileceği en zorlu imtihandır.

Madde bedene kolaylık sağlayabilir, makam demir kapıları açabilir, teknoloji zamanın akışını ivmelendirerek mesafeleri daraltabilir; lakin bunların hiçbirisi tek başına insana o topraktan neşet eden ağırbaşlılığı, o sarsılmaz sükûneti ve ruhu doyuran o manevî derinliği sunma kudretini kendi içinde barındırmamaktadır; şayet insanın iç terbiyesi, vicdanî muhasebesi ve ahiret şuuru temelsizse, bütün bu modern araçlar kalpteki gizli eğrilikleri besleyen, nefsi devleştiren ve insanı kendi kibrinin karanlık zindanına hapseden paslı prangalara dönüşür.

Bu sarsılmaz hakikatlerin istikametinden sapmadan, o ince çizgide vakarla yürümek niyetinde olan bir idrakin unutmaması gereken mutlak gerçek şudur ki, asalet, dışarıdan satın alınarak omuzlara geçirilebilecek ipekli bir kaftan değil, içeride, ta kalbin derinliklerinde acıyla, sabırla, gözyaşıyla ve ağır bedeller ödenerek kurulan sarsılmaz bir ahlâk nizamının ta kendisidir.

Soyluluk, tarihî bir soyadına, kalabalık ve güçlü bir çevreye, ulaşılamaz bir makama yahut göz alan bir servete yaslanarak sürdürülebilecek bir gösteriş biçimi yahut usta bir tiyatro oyuncusunun sahne performansı gibi sergilenebilecek iğreti bir tutum değildir; zira gerçek soyluluk, dünyevî menfaat ile ilahî hakikat amansızca karşı karşıya geldiğinde insanın o terleten eşikte tereddütsüz kimi seçtiğinde, hangi safta durduğunda ve hangi bedeli ödemeyi göze aldığında açığa çıkan o asil ve tavizsiz duruştur.

Güç bütünüyle eline geçtiğinde intikam almanın o zehirli hazzına kapılmadan, elindeki kılıcı adaletin terazisiyle dengeleyerek ne ölçüde merhametli kalabildiğinde; kendisine hiçbir dünyevî faydası dokunmayacak bir doğruyu dahi kınayıcıların kınamasına zerre kadar aldırmadan savunup savunamadığında ortaya çıkan o muazzam içsel dirayet, insanın ruh çapını ele veren yegâne ölçüdür.

Kimsenin sizi görmediği, kameraların kapandığı, alkışların bütünüyle sustuğu o tenha anlarda dahi Allah’ın sizi gördüğü şuuruyla emanete riayet edip etmediğiniz, başkasının o incecik kırılganlığı karşısında kalbinizde ne kadar rahmet ve şefkat barındırabildiğiniz, kâinatın büyük siciline düşülen asıl kaydı oluşturmaktadır; dolayısıyla insan, dünyevî ölçülerle ne kadar bilgili, ne kadar zengin, ne kadar korkulan ve ne kadar itibarlı biri olursa olsun, eğer dilindeki ağırbaşlı zarafeti, kalbindeki titreten merhameti, eylemlerindeki kılı kırk yaran adaleti ve ruhundaki topraktan gelme tevazuyu yitirmişse, ceketinin altında yalnızca kof bir boşluk ve çürümeye yüz tutmuş bir hiçlik taşımaktadır.

Etrafımızı ahtapot gibi kuşatan o dijital ve süslü modern hayatın en tahripkâr, en sinsi tuzakları, bizi birdenbire ve kabaca değiştirmesinde değil, yavaş yavaş, milim milim, günlük hayatta masum zannedilen alışkanlıklarla, küçük tavizlerle ve herkesin zaten yaptığına inandırıldığımız o sıradanlaşmış eğriliklerle bizi kendi fıtratımızdan koparmasında yatmaktadır.

Çünkü insan, ilkin elindeki nimete şükretmeyi bırakıp başkalarının elindekilerle kendi hayatını kıyas etme hastalığına tutulur, sonra bu asılsız kıyasın doğurduğu o karanlık eksikliği sürekli kanayan iltihaplı bir yara gibi zihninde taşımaya mahkûm olur.

Ardından bu manevî sızıyı eşyayla, vitrinle, markayla, sahte başarılarla ve tüketimin dipsiz girdabıyla kapatabileceği yanılgısına düşerek kendi mezarını kendi elleriyle kazmaya başlar; gün gelir, sanal bir alkışı yahut yüzeysel bir takdiri, vicdanının sessiz uyarılarına tercih ederek iç mahkemesinin kapısına paslı bir kilit vurur, hakikatin omuz çökerten ağır yükünü taşımaktansa imajın ve gösterişin o uçucu hafifliğine teslim olarak onurunu ayaklar altına alır.

Nihayetinde öyle kör, öyle karanlık bir noktaya savrulur ki, kendisini kalbinin saffetiyle değil sosyal pencerelerden aldığı yalan onayların ve kırılgan ilgilerin toplamıyla tarif eden zavallı bir silüete dönüşür; oysa insanın gerçek büyüklüğü, eşyaya hükmettiğini zannettiği o kibirli anlarda değil, eşyanın ve parıltının tam ortasında ne kadar insan, ne kadar merhametli ve ne kadar kul kalabildiğinde tecelli etmektedir.

Hayatın bütün yaldızlı yalanlarını, makyajlı hezeyanlarını ve zehirli illüzyonlarını parçalayabilmek için, insanın o kaçınılmaz sonun, yani ölüm gerçeğinin soğuk, tavizsiz ve mutlak aynası önünde dürüstçe dikilerek kendi gözlerinin içine bakabilme cesaretini göstermesi kâfidir; zira ölüm, bir ömür boyu büyük bir hırsla çevremizde biriktirdiğimiz bütün o sahte yanılsamaları, el konulmuş hakları, geçici kudretleri, gösterişli ve kibirli kimlikleri tek bir nefeslik sürede bütünüyle susturan, bize ait olduğunu zannettiğimiz her şeyi katıksız adaletle elimizden çekip alan ve geriye yalnızca amellerimizin çırılçıplak hakikatini bırakan en sarsıcı öğreticidir.

Öyle bir gün gelecek ki, bugün uğruna uykularınızı feda ettiğiniz, nice kadim dostlukları gözünüzü kırpmadan harcadığınız, nice yakıcı hakikati menfaatiniz uğruna ertelediğiniz ve uğruna nice yetim kalplerini hoyratça kırdığınız o dünyalık hırsların, son sekerat eşiğine geldiğinizde size zerre kadar teselli veremediğini o dehşetli yalnızlığın içinde bütün hücrelerinizle hissedeceksiniz.

O çok övündüğünüz banka hesapları, kapınızdaki gösterişli arabalar, üzerinizdeki el dokuması kumaşlar ve o riyakâr övgülerin sahte sıcaklığı, toprağın nemli, karanlık ve hesap sorucu hakikati karşısında bir anda un ufak olacak, tabutun daracık ölçüsünde size hiçbir ferahlık sağlamayacak ve o son yalnız yolculuğunuzda ruhunuzu ayakta tutmaya yetmeyecektir.

İşte bu yüzden insanın her sabah elini kalbine koyarak kendisine sorması gereken yegâne soru, bugün kasasına ne kadar altın koyacağı yahut makamını ne kadar yükselteceği değil, bugün kimin yarasına merhem olacağı, hangi mazlumun hakkını savunacağı ve günün sonunda Allah’ın huzuruna çıkmaya yüzü olan nasıl bir insana dönüşeceğidir.

Dünyanın nimetlerinden bütünüyle yüz çevirerek bir mağaraya çekilmek yahut hayatın meşru imkânlarını toptan reddetmek dinin de aklın da emri değildir; nimeti kullanmak, ondan şükürle istifade etmek ve yeryüzünü adaletle imar etmek insanın asli vazifeleri arasındadır, lakin o nimeti kalbe indirip putlaştırmak, eşyayı ilah edinerek ona secde etmek ruhun geri dönülemez katlidir.

Konforlu ve rahat bir hayat sürmek kendi başına cürüm değildir; ancak o konforu kaybetmemek uğruna zulme rıza göstermek, vicdanın sesini kısmak, haksızlığa dilsiz şeytan gibi susmak ve gücün önünde iki büklüm eğilmek, insanlığın telafisi imkânsız bir şekilde çürümesi demektir.

Güçlü olmak, makam ve mevki sahibi olarak topluma yön vermek sakıncalı bir durum değildir; asıl felaket, o gücü tahakküm aracına, hoyratlık gerekçesine ve zayıfın, fakirin, kimsesizin sırtına basarak yükselmenin meşru bahanesine dönüştürmektir.

Mesele, cüzdanınızda ne kadar mal taşıdığınız yahut tapularınızın ne kadar geniş arazilere yayıldığı değildir; mesele, o malın sizin gönül tahtınızda mülkiyet kurmasına, sizi esir almasına ve gece uykularınızı kaçıran karanlık bir puta dönüşmesine izin verip vermediğinizdir.

Toplum içinde görünür olmak yahut tanınmak kendi başına bir tehlike değildir; asıl tehlike, görünürlük denen o sarhoş edici şarap uğruna sessiz, mütevazı ve ağırbaşlı hakikatlerden vazgeçerek maskaralaşmak ve ruhun haysiyetini ayaklar altına almaktır.

İnsan, tuttuğu makamın, kazandığı paranın ve elde ettiği gücün yalnızca bir emanet olduğunu, günün birinde asıl sahibine kuruşu kuruşuna hesabının verileceğini unuttuğu an, cehenneminin ateşini kendi elleriyle bu dünyada harlamaya başlamış demektir; üstelik bu esareti özgürlük, bu kibri özsaygı, bu gösterişi ise itibar sanarak kendi kendisini zehirlediğinin farkına bile varamaz.

Hayatın en sahici, en dokunulmaz, en saf ve en asil tarafı, insanın çelik kasalarda kilit altında tuttuğu senetlerde yahut sergi salonlarında teşhir ettiği madalyalarda değil, kalbinde büyüterek etrafına, taşına, toprağına, kurduna ve kuşuna yayabildiği o görünmez iyilik halesinde gizlidir; çünkü yüzünüzde taşıdığınız o karşılıksız, çıkarsız ve hesapsız gülümseme, sadece fiziksel bir kas hareketi yahut sosyal bir nezaket kuralı değil, karşınızdaki yorgun, ezilmiş ve umudunu bütünüyle yitirmiş bir insana bu acımasız dünyada hâlâ inceliğin, güvenin ve insanlığın ölmediğini gösteren, toprağa düşen ilk cemre gibi umudu yeniden yeşerten sessiz bir devrimdir.

Avucunuzda gözyaşlarıyla, yakarışlarla taşıdığınız o sessiz dua, yalnız dilin mekanik bir tekrarı yahut âdet yerini bulsun diye mırıldanılan kelimeler bütünü değildir; insanın kendi acizliğini ve kendi sınırlarını bütün hücreleriyle kabul ederek o sonsuz Kudret’e yönelmesinin, kibrinden sıyrılarak toprağa değmesinin en samimi nişanesidir.

Vicdanınızın derinliklerinden gelen o cılız ama uykuları bölecek kadar keskin ses ise, dünyadaki bütün anayasalardan, bütün ağır ceza mahkemelerinden ve bütün kolluk kuvvetlerinden daha kudretli bir iç mahkeme kurarak insanı hesaba çeker; çünkü insanı gerçek anlamda halife kılan şey, yalnızca dışarıdan gelecek cezadan korkması değil, yalnızken ve kimsenin kendisini kınamayacağı tenhalıkta dahi ruhunun kirlenmesinden edep edip ürperebilmesidir.

İnsanın kâinattaki duruşunu belirleyen o sarsılmaz adalet duygusu, yalnızca şekli hukuku uygulamak yahut kanun maddelerini ezberlemek değildir; hakkın, hukukun ve doğruluğun hatırını kendi menfaatinizden, kendi ailenizden ve hatta yeri geldiğinde kendi canınızdan daha aziz bilebilme erdeminin ta kendisidir.

Eski bir ahşap binada kurulu terazinin o incecik gıcırtısı, aslında gökleri ve yeri ayakta tutan ilahî mizanı hatırlatan, haksızlığa yeltenen elleri ateş gibi yakan kâinatın ortak vicdanının sesidir; bu yüzden adalet, yalnızca mahkeme salonlarında hüküm giydiren resmî bir mekanizma değil, insanın ticaretinde, dilinde, öfkesinde, sevgisinde, taraf oluşunda ve suskunluğunda her gün yeniden sınanan bir omurgadır.

Kişi yalnızca kendisi mağdur olduğunda adaleti hatırlıyor, sevdiğinin yanlışını himaye ederken sevmediğinin doğrusunu inkâr ediyor, kendi çevresinin acısına içi sızlarken ötekinin yarasına kayıtsız kalabiliyorsa, adalet onun ağzında dolaşan bir kelimeden ileri gitmez; gerçek adalet, canını yakan yerde bile hakikatin yanında durabilmek, kendi aleyhine olsa dahi doğrunun hakkını teslim edebilmektir. İnsanı büyük yapan şey de; doğruyu teorik olarak bilmesi değil, doğru yüzünden zarar göreceğini bilse bile ondan vazgeçmemesidir.

Yüreğinizde taşıdığınız merhamet, zayıfların yahut kaybedenlerin sığındığı bir acizlik sığınağı değil, bilakis gücü incitmeye değil onarmaya, bilgiyi küçümsemeye değil anlamaya, üstünlüğü ezmeye değil korumaya yönelten o asil, o kucaklayıcı ve o ilahî kudrettir.

İnsan, karşısındakini kırabilecek kudrete sahip olduğu halde kırmıyorsa, haklı olduğu halde aşağılamıyorsa, yardım ettiği kişiyi minnet altında ezmiyorsa ve başkasının kırılganlığını kendi insanlığının uzağında, önemsiz bir ayrıntı gibi görmüyorsa, işte orada merhamet hüküm sürmektedir.

Yüzünüzdeki tebessüm, gecenin karanlığında avuçlarınızda biriken dua, vicdanınızdaki şaşmaz terazi, eylemlerinizdeki tavizsiz adalet ve yüreğinizdeki engin merhamet, bu dönen gökkubbe altında bırakabileceğiniz en sahici, en ağırbaşlı ve en ölümsüz mirasın yapıtaşlarıdır; çünkü bu manevî değerler hiçbir banka kasasında kilitlenip saklanamaz, hiçbir lüks vitrinde fiyat biçilerek alınıp satılamaz, hiçbir hırsız tarafından çalınamaz ve toprağın karanlık dehlizlerinde böceklere yem olup çürümez.

Aksine bu erdemler, başka insanların yaralı kalplerine değdikçe, o kalpleri onardıkça ve onların hayatlarında bir iyilik fidanı, bir sığınak ve bir güven abidesi olarak kök saldıkça ebediyete kadar çoğalarak yaşamaya devam eder; insanın yokluğunda bile adını sessiz bir duaya, hatırasını da iç ısıtan bir iyiliğe dönüştüren şey tam olarak budur.

İrfan geleneğinin bize bıraktığı derin idrak, eşyaya yalnızca yüzeyiyle değil, ardındaki manayla bakmayı gerektirir; zira eski bir kitabın sararmış sayfalarından yükselen o genzi yakan koku, asırlar öncesinden bugüne uzanan, aklın ve kalbin birleştiği kadim hikmetin zamana direnerek ruhumuza fısıldadığı sarsılmaz hakikatlerin kokusudur.

Bir insan belki ardında gökdelenler dolusu servet, uçsuz bucaksız araziler yahut ciltler dolusu eser bırakmayabilir; belki kitlelerin alkışına mazhar olup adını tarihe kalın harflerle yazdırmayabilir; fakat eğer bir yetimin ıslak duasında kendisine sıcak bir yer bulabilmişse, beli bükülmüş bir mazlumun yüküne hiçbir karşılık beklemeden omuz verebilmişse, bir yabancının üşüyen kalbine inceliğiyle ateş düşürebilmişse, işte o insan bedeniyle toprağa girip kemikleri un ufak olsa da ruhuyla ve bıraktığı seda ile asla kaybolmaz.

Zira yaşarken tuğla tuğla inşa ettiği ahlâk, merhamet ve sevgi, toprağın üstünde dolaşan başka kalplerde, başka bedenlerde ve başka nesillerde yeniden dirilerek hakikatin bayrağını en ön safta taşımaya devam eder.

Buna mukabil, dışarıdaki hayatlarını, şöhretlerini ve cüzdanlarını büyütebilmek için içerideki ruhlarını acımasızca öldüren, vicdanlarını susturan ve insanlıklarını cüceleştirenler, tarihin çöplüğünde unutulmaya mahkûmdur; çünkü bu kibirli ruhlar, iyilik yaparken bile o iyiliği nasıl gösterişe dönüştüreceklerinin ve ondan nasıl menfaat devşireceklerinin hesabını yapar, haklı oldukları en basit tartışmada bile karşıdakini ezerek zalimleşmeyi marifet sayar ve etraflarına korkuyla karışık sahte bir saygı saçtıkları için gerçekten büyük olduklarını zannederler.

Oysa son nefes verilip de beden soğuk musalla taşına yatırıldığında, arkalarında hayırla, duayla yahut içten bir tebessümle yâd edilecek tek bir sada bırakamadan toprağın karanlığına yuvarlanmaları, dünyevî büyüklüklerinin hakikatte ne kadar kof olduğunu ele veren en sessiz ve en ağır hükümdür.

Tertemiz, asil ve toprağa yakışır bir hayatı inşa edebilmek için insanın öncelikle etrafındaki o sağır gürültüyü azaltması, sonra da elini kendi kalbinin üstüne koyarak içeride neyin büyüdüğünü dürüstçe izlemesi gerekir; çünkü insanın en büyük aldanışı, dışındaki eskimeyi fark ederken içindeki çürümeyi görememesidir.

Aynanın karşısına geçtiğinizde yüzünüzdeki çizgileri, dökülen saçlarınızı, bedeninizin faniliğini ve zamana yenilen teninizi dikkatle süzdüğünüz kadar, kalbinizdeki lekeleri, ruhunuzdaki yaraları, niyetinizdeki eğrilikleri ve içinizde sessizce serpilen karanlığı da aynı ciddiyetle görmeyi öğrenmelisiniz.

İnsan dış görünüşündeki yıpranmayı telafi etmek için saatler, günler ve servetler harcarken, kalbindeki pası temizlemek için çoğu zaman tek bir samimi muhasebe vakti bile ayırmıyorsa, aslında kendisini değil yalnızca dış kabuğunu korumaya çalışıyor demektir; bu ise çürüyen bir ağacın gövdesini cilalayarak onu sağlam zannetmek kadar büyük bir yanılgıdır.

Zira insanı ayakta tutan şey, dış görünüşünün parlaklığı değil, içeride ne kadar doğru, ne kadar adil ve ne kadar merhametli kalabildiğidir.

Bu sebeple yaşadığımız çağın sahte ışıltıları karşısında yapılabilecek en büyük iş, dünyayı bütünüyle terk etmek değil, dünyayı kalbin tahtına oturtmamak; nimeti reddetmek değil, nimeti emanet bilmek; görünür olmaktan kaçmak değil, görünürlük uğruna şahsiyetini satmamaktır.

İnsan helâlinden kazanabilir, geniş yaşayabilir, güzel giyinebilir, bilgi biriktirebilir, etkili olabilir ve hayatı imar edecek kudrete sahip olabilir; fakat bütün bunları kendi nefsini büyütmek, başkalarını küçültmek, korku üretmek, gösterişe malzeme yapmak ve Allah’ın huzurunda değil kalabalıkların gözünde büyümek için kullanıyorsa, dışarıdan düzen kuruyor gibi görünse de içeride yıkımını büyütmektedir.

Oysa nimet, şükürle taşındığında güzeldir; güç, adaletle dengelendiğinde güzeldir; bilgi, tevazu ile birleştiğinde güzeldir; şöhret, hizmete dönüştüğünde güzeldir; zenginlik, paylaşmayla bereketlenir ve makam, emaneti ehline teslim ettiğinde anlam kazanır.

Bunların her biri kalpte yer değiştirip insanın değer ölçüsüne dönüştüğü anda ise nimet olmaktan çıkar, sahibinin başına bela kesilir; nefsin karanlık odalarında birikmiş putlar gibi ağırlaşarak ruhu secde etmesi gereken hakikatten uzaklaştırır.

Neticede mesele, bu dünyada ne kadar yaşadığınız, ne kadar biriktirdiğiniz, ne kadar alkış aldığınız, ne kadar görünür olduğunuz, kaç kişiyi etkilediğiniz yahut hangi salonlarda ağırlandığınız değildir; asıl mesele, bütün bu imkânlar, bütün bu gürültüler, bütün bu baş döndürücü hız ve bütün bu yanıltıcı başarı anlatıları arasında ruhunuzu ne ölçüde koruyabildiğiniz, adaleti ne ölçüde şahsiyetinizin omurgası kılabildiğiniz, merhameti ne ölçüde kudretinizin terbiyesi haline getirebildiğiniz ve toprağa döndüğünüzde arkanızda hayırla anılacak ne bıraktığınızdır.

İnsan, sonunda ne kadar büyük göründüğüyle değil, görünmediği yerde ne kadar temiz kaldığıyla; ne kadar yükseldiğiyle değil, yükselirken kimseyi ezip ezmediğiyle; ne kadar kazandığıyla değil, kazanırken neyi kirletmediğiyle; ne kadar konuştuğuyla değil, sözünün kaç kalbi incitmeden yerini bulabildiğiyle tartılacaktır.

Bütün ışıklar söndüğünde, bütün oyunlar bittiğinde, bütün gösteriler dağıldığında ve insan o yapayalnız anında hakikatin ezici ama tertemiz ağırlığıyla baş başa kaldığında, yanında yalnızca toprağı incitmeyen adımları, harama uzanmayan elleri, kalpleri kırmayan kelimeleri, adaletten sapmayan tavrı ve merhameti eksiltmeyen gücü bulunacaktır; bundan daha büyük bir servet, bundan daha sahici bir soyluluk ve bundan daha ağırbaşlı bir başarı yoktur.